મનમોહન સિંહના સ્થાને PM બનવા માંગતા હતા પ્રણવ મુખર્જી? સોનિયા ગાંધીએ પુસ્તકમાં કર્યો ખુલાસો

પૂર્વ વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહના નેતૃત્વ હેઠળની UPA સરકાર દરમિયાન કોંગ્રેસના દિગ્ગજ નેતા પ્રણવ મુખર્જી પણ વડાપ્રધાન બનવાની ઇચ્છા ધરાવતા હતા? કોંગ્રેસના પૂર્વ અધ્યક્ષ સોનિયા ગાંધીએ પોતાના નવા પુસ્તકમાં 2010ની એક વાતચીતનો ઉલ્લેખ કરીને આ અંગે મોટો ખુલાસો કર્યો છે. સોનિયા ગાંધીના જણાવ્યા અનુસાર, પ્રણવ મુખર્જીએ એક વખત તેમની સાથેની વાતચીતમાં સંકેત આપ્યો હતો કે હવે દેશના ટોચના નેતૃત્વમાં ફેરફાર કરવાનો સમય આવી ગયો છે. સોનિયાએ આ વાતને પ્રણવ મુખર્જીની લાંબા સમયથી રહેલી વડાપ્રધાન બનવાની ઇચ્છા તરીકે સમજી હતી. સોનિયા ગાંધીનું પુસ્તક 'Belonging: A Journey of Love' 10 નવેમ્બર 2026ના રોજ બજારમાં આવ્યું છે. આ 526 પાનાંના સંસ્મરણોમાં તેમણે પોતાના અંગત જીવનની સાથે UPA સરકારના સમયગાળાની રાજકીય ઘટનાઓ અને કોંગ્રેસના આંતરિક પ્રસંગોનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે.

પ્રણવ મુખર્જીએ શું કહ્યું હતું?

સોનિયા ગાંધી પુસ્તકમાં લખે છે કે UPA સરકાર દરમિયાન કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ અને વડાપ્રધાન વચ્ચે જવાબદારીઓનું એક અલિખિત વિભાજન હતું. ડૉ. મનમોહન સિંહ સરકારનું નેતૃત્વ કરતા હતા, જ્યારે તેઓ કોંગ્રેસ સંગઠન અને પક્ષની જવાબદારી સંભાળતા હતા. બંને વચ્ચે યોગ્ય સંકલન રહે તે માટે વડાપ્રધાન સાથે દર અઠવાડિયે એક કોર ગ્રુપની બેઠક યોજાતી હતી. આ બેઠકમાં પ્રણવ મુખર્જી, અર્જુન સિંહ, એકે એન્ટની અને અહમદ પટેલ જેવા વરિષ્ઠ નેતાઓ સામેલ હતા. આ ઉપરાંત સંસદમાં ઉઠાવવામાં આવનારા મુદ્દાઓ અંગે ચર્ચા કરવા માટે સ્ટ્રેટેજી ગ્રુપની બેઠકો પણ નિયમિત યોજાતી હતી. સોનિયાના જણાવ્યા અનુસાર, ઘણી વખત બેઠક પૂરી થયા પછી પ્રણવ મુખર્જી તેમની સાથે અલગથી વાતચીત કરવા માટે રોકાતા હતા. તે દરમિયાન પ્રણવ મુખર્જીને તત્કાલીન નાણામંત્રી પી. ચિદમ્બરમ સાથે ગંભીર મતભેદો હતા. એક વખત 2010માં પોતાની નારાજગી વ્યક્ત કર્યા બાદ પ્રણવ મુખર્જીએ સૂચન કર્યું હતું કે કદાચ હવે ટોચના નેતૃત્વમાં ફેરફાર કરવાનો સમય આવી ગયો છે. સોનિયા ગાંધીએ લખ્યું છે કે પ્રણવ મુખર્જીની આ વાત સાંભળીને તેઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયાં હતાં. તેમણે આ નિવેદનને પ્રણવ મુખર્જીની વડાપ્રધાન બનવાની લાંબા સમયથી રહેલી ઇચ્છાના સંકેત તરીકે સમજ્યું હતું. જોકે, તેમણે આ મુદ્દે કોઈ સીધી ચર્ચા કરવાને બદલે હળવાશથી વાતનો વિષય બદલી નાખ્યો હતો. સોનિયા લખે છે કે શક્ય છે કે તેમની આ પ્રતિક્રિયાથી પ્રણવ મુખર્જી નિરાશ થયા હોય, પરંતુ તેમણે ક્યારેય એવું અનુભવવા દીધું નહોતું કે આ બાબતને લઈને તેઓ સોનિયાથી નારાજ છે.

મનમોહન સિંહ સરકાર રિમોટથી ચાલતી હોવાના આરોપોનો જવાબ

પુસ્તકમાં સોનિયા ગાંધીએ UPA સરકાર દરમિયાન તેમના પર લાગેલા અન્ય એક મોટા આરોપનો પણ જવાબ આપ્યો છે. મનમોહન સિંહ વડાપ્રધાન હોવા છતાં સરકારના નિર્ણયો સોનિયા ગાંધીના ઇશારે લેવાતા હોવાની ચર્ચા તે સમયે રાજકીય વર્તુળોમાં થતી હતી. સોનિયાએ આ પ્રકારના દાવાઓને નકારી કાઢ્યા છે. તેમણે લખ્યું છે કે તેઓ વડાપ્રધાન અને કોંગ્રેસ અધ્યક્ષની ભૂમિકાઓ વચ્ચેનો તફાવત સારી રીતે સમજતાં હતાં. કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ તરીકે તેઓ મનમોહન સિંહને સલાહ આપી શકતાં હતાં, સૂચનો કરી શકતાં હતાં અને કોઈ મુદ્દે અસહમતિ પણ વ્યક્ત કરી શકતાં હતાં. પરંતુ સરકારના વડા તરીકે મનમોહન સિંહના અધિકારોનું સન્માન કરવું તેમની જવાબદારી હતી. સોનિયાએ વધુમાં જણાવ્યું કે તેઓ કોઈ પણ સંજોગોમાં એવી ગેરસમજ ઊભી થવા દેવા માંગતાં નહોતાં, જેનો લાભ વિરોધ પક્ષ ઉઠાવી શકે અને તેના કારણે સરકાર નબળી પડે.

સરકારી ફાઇલો મંગાવવાના આરોપને પણ ફગાવ્યો

સોનિયા ગાંધીએ પોતાના પુસ્તકમાં એ આરોપોનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે કે તેઓ વડાપ્રધાન કાર્યાલય (PMO)માંથી સરકારી ફાઇલો મંગાવતાં હતાં અને વહીવટી નિર્ણયો તથા મહત્વપૂર્ણ નિમણૂકોમાં દખલ કરતાં હતાં. તેમણે આ દાવાઓને ખોટા અને દુર્ભાવનાપૂર્ણ ગણાવ્યા છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, સરકારની બહાર રહેલી વ્યક્તિ માટે સત્તાવાર ફાઇલો સુધી પહોંચવું યોગ્ય નથી અને તેઓ હંમેશાં નિયમોનું પાલન કરવા અંગે સાવચેત રહ્યાં હતાં. તેમણે એવો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે કે વડાપ્રધાન કાર્યાલયે અગાઉ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે તેમને કોઈ સત્તાવાર ફાઇલ બતાવવામાં આવી નહોતી.

2012માં પ્રણવ મુખર્જી બન્યા દેશના રાષ્ટ્રપતિ

પ્રણવ મુખર્જી કોંગ્રેસના સૌથી અનુભવી અને વરિષ્ઠ નેતાઓમાંના એક હતા. તેમણે ઇન્દિરા ગાંધીના વડાપ્રધાનપદના સમયગાળા દરમિયાન પણ કેન્દ્રીય મંત્રી તરીકે જવાબદારી સંભાળી હતી. UPA સરકારમાં પણ તેમણે નાણામંત્રી સહિત અનેક મહત્વપૂર્ણ મંત્રાલયોની જવાબદારી નિભાવી હતી. વર્ષ 2012માં કોંગ્રેસના નેતૃત્વ હેઠળના UPA ગઠબંધને તેમને રાષ્ટ્રપતિ પદના ઉમેદવાર બનાવ્યા હતા. ચૂંટણીમાં વિજય બાદ તેઓ દેશના 13મા રાષ્ટ્રપતિ બન્યા અને 2012થી 2017 સુધી આ પદ પર રહ્યા હતા. સોનિયા ગાંધીએ પુસ્તકમાં જણાવ્યું છે કે રાષ્ટ્રપતિ બન્યા બાદ પણ તેઓ પ્રણવ મુખર્જીને મળતાં હતાં. તેમની સાથેની મુલાકાતોનો મુખ્ય હેતુ એક અનુભવી, વિદ્વાન અને જાણકાર રાજનેતા સાથે ચર્ચા કરવાનો રહેતો હતો. આમ, સોનિયા ગાંધીના નવા પુસ્તકમાં 2010ની એક ખાનગી વાતચીતથી લઈને UPA સરકારના કાર્યકાળ દરમિયાન સત્તા અને જવાબદારીઓના વિભાજન સુધીની અનેક રાજકીય બાબતો સામે આવી છે. જોકે, પ્રણવ મુખર્જીની વડાપ્રધાન બનવાની ઇચ્છા અંગેનો આ પ્રસંગ સોનિયા ગાંધી દ્વારા તેમના સંસ્મરણોમાં રજૂ કરાયેલો અંગત અનુભવ અને તેનું અર્થઘટન છે.