'પોતાની પસંદગીની અદાલત પસંદ કરવી ખોટું', 'ફોરમ શોપિંગ' પર સુપ્રીમ કોર્ટની કડક ટિપ્પણી

સુપ્રીમ કોર્ટે (Supreme Court) ફોરમ શોપિંગ (Forum Shopping) એટલે કે પોતાની અનુકૂળતા મુજબ મનપસંદ કોર્ટમાં કેસ દાખલ કરવાની પ્રથાને લઈને કડક વલણ અપનાવ્યું છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે ફોરમ શોપિંગ કોઈ અરજદારનો અધિકાર નથી, પરંતુ ન્યાયિક પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ છે, જેને હવે સહન કરવામાં આવશે નહીં. આ ટિપ્પણી સાથે સુપ્રીમ કોર્ટે બે દક્ષિણ ભારતીય વેપારીઓ વચ્ચેનો વ્યાપારી વિવાદ દિલ્હી હાઈકોર્ટમાંથી મદ્રાસ હાઈકોર્ટમાં ટ્રાન્સફર કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. જસ્ટિસ બી.વી. નાગરત્ના અને જસ્ટિસ આર. મહાદેવનની બેન્ચે ચેન્નાઈની સાઈ મગલક્ષ્મી ટ્રેડર્સ (Sai Maghalakshmi Traders) દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી ટ્રાન્સફર અરજી મંજૂર કરી હતી. આ કેસમાં સામે પક્ષે શ્રી લક્ષ્મી શ્રીનિવાસ એગ્રો ફૂડ્સ (Sri Lakshmi Srinivasa Agro Foods) છે, જેનો મુખ્ય વ્યવસાય કર્ણાટકના બેંગલુરુ રૂરલ જિલ્લામાં છે.

દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં કેસ દાખલ કરવા સામે સવાલ

પ્રતિવાદીઓએ દલીલ કરી હતી કે આ કેસની સુનાવણી દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં થવી જોઈએ નહીં, કારણ કે બંને પક્ષો દક્ષિણ ભારતનાં પડોશી રાજ્યો કર્ણાટક અને તમિલનાડુમાં રહે છે. આ કેસની સુનાવણી માટે મદ્રાસ હાઈકોર્ટ વધુ યોગ્ય છે. સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે પણ સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે જ્યારે બંને પક્ષો પડોશી રાજ્યોમાં રહે છે અને મદ્રાસ હાઈકોર્ટ પાસે પણ આ કેસની સુનાવણી કરવાની મૂળ સત્તા (Original Jurisdiction) છે, ત્યારે વાદીઓએ દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં કેસ શા માટે દાખલ કર્યો?

IP કેસમાં ગમે ત્યાં કેસ દાખલ કરી શકાય નહીં

સુપ્રીમ કોર્ટે બૌદ્ધિક સંપદા અધિકાર (Intellectual Property Rights) સંબંધિત વિવાદોમાં વારંવાર કરવામાં આવતી એ દલીલને પણ ફગાવી દીધી હતી કે ઉલ્લંઘન કોઈપણ જગ્યાએ થઈ શકે છે, તેથી વાદી પોતાની પસંદગીની કોઈપણ કોર્ટમાં કેસ દાખલ કરી શકે છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે અલગ-અલગ કોર્ટ પાસે પ્રાદેશિક અધિકારક્ષેત્ર (Territorial Jurisdiction) હોવું એ માત્ર એટલા માટે ફોરમ શોપિંગને યોગ્ય ઠેરવી શકતું નથી. કોઈપણ પક્ષ પોતાની અનુકૂળતા મુજબ કોર્ટ પસંદ કરીને ન્યાયિક પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ કરી શકે નહીં.

હાઈકોર્ટ વચ્ચે કોઈ ઊંચ-નીચ નથી

સુપ્રીમ કોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું કે આવી પ્રથાથી અલગ-અલગ હાઈકોર્ટ વચ્ચે કોઈ એક કોર્ટ ઊંચી અને બીજી નીચી હોવાની માન્યતા ઊભી થઈ શકે છે. બંધારણમાં કોઈ હાઈકોર્ટને બીજી હાઈકોર્ટ કરતાં ઊંચો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો નથી. તેથી અરજદારો પણ પોતાની પસંદગીના આધારે હાઈકોર્ટ વચ્ચે કોઈ પ્રકારની શ્રેણી બનાવી શકે નહીં. કોર્ટે કહ્યું કે ફોરમ શોપિંગ હાઈકોર્ટના સમાન બંધારણીય દરજ્જાને નબળો પાડે છે અને તેને પ્રોત્સાહન આપી શકાય નહીં.

ન્યાયિક પ્રક્રિયાની સરળતા માટે કેસ ટ્રાન્સફર

સુપ્રીમ કોર્ટના મતે, બંને પક્ષોના વ્યવસાય, સાક્ષીઓ અને સંબંધિત દસ્તાવેજો દક્ષિણ ભારતમાં છે. આવી સ્થિતિમાં દરેક સુનાવણી માટે પક્ષકારોને દિલ્હી સુધી મુસાફરી કરાવવી વ્યવહારુ નથી. કેસ મદ્રાસ હાઈકોર્ટમાં ટ્રાન્સફર કરવાથી ન્યાયની પ્રક્રિયા ઝડપી બનશે અને બંને પક્ષોને સુવિધા મળશે. કોર્ટે બંને પક્ષોને મદ્રાસ હાઈકોર્ટ સમક્ષ રૂબરૂ અથવા વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ (Video Conferencing) મારફતે હાજર રહેવાની છૂટ પણ આપી છે. આ ચુકાદા દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે માત્ર કોર્ટ પાસે ટેકનિકલ અધિકારક્ષેત્ર હોવું પૂરતું નથી, પરંતુ કેસ સાથે તે કોર્ટનો વાસ્તવિક અને નક્કર સંબંધ હોવો પણ જરૂરી છે.