VIDEO: મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક મુદ્દે સુપ્રીમના બે જજ સામસામે, હવે બંધારણીય બેન્ચ કરશે નિર્ણય

મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક સાથે જોડાયેલા 2023ના કાયદાને પડકારતી અરજીઓ પર સુપ્રીમ કોર્ટમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થિતિ સામે આવી છે. જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા અને જસ્ટિસ એસ.સી. શર્માની બેન્ચમાં મામલાને મોટી બેન્ચ સમક્ષ મોકલવો કે નહીં તે મુદ્દે બંને જજના અભિપ્રાય અલગ રહ્યા. પરિણામે હવે આ મામલો બંધારણીય બેન્ચ (Constitution Bench) સમક્ષ મોકલવામાં આવ્યો છે.

2023ના કાયદાને શા માટે પડકારવામાં આવ્યો?

મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક માટે સંસદે વર્ષ 2023માં નવો કાયદો બનાવ્યો હતો. આ કાયદા હેઠળ ચૂંટણી કમિશનરોની પસંદગી માટે ત્રણ સભ્યોની પસંદગી સમિતિ (Selection Committee)ની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.

આ કાયદાની બંધારણીય માન્યતાને પડકારતી અનેક અરજીઓ સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવી છે. અરજદારોનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થાના સભ્યોની નિમણૂક પ્રક્રિયામાં સ્વતંત્રતા અને નિષ્પક્ષતા જળવાઈ રહેવી જોઈએ.

બે જજ વચ્ચે કેમ અલગ મત આવ્યો?

જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા અને જસ્ટિસ એસ.સી. શર્માની બેન્ચે આ કેસમાં અનેક દિવસ સુધી દલીલો સાંભળી હતી. પરંતુ મામલો બંધારણીય બેન્ચને મોકલવો કે નહીં તે મુદ્દે બંને જજ એકમત થઈ શક્યા નહીં.

જસ્ટિસ દત્તાએ જણાવ્યું કે કોર્ટમાં પાંચ દિવસ સુધી સુનાવણી થઈ હોવા છતાં બંને જજ એકસરખા નિષ્કર્ષ પર પહોંચી શક્યા નથી. આવી સ્થિતિમાં અલગ અભિપ્રાય નોંધાયો અને મામલો હવે મોટી બેન્ચ સમક્ષ જશે.

‘દેશ કાયદાથી ચાલે છે, વ્યક્તિથી નહીં’

સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ દત્તાએ કાયદાના શાસન (Rule of Law) અંગે મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે દેશ વ્યક્તિઓથી નહીં પરંતુ કાયદાથી ચાલે છે. તેમના મત મુજબ કોર્ટનો નિર્ણય એવો હોવો જોઈએ કે તે માત્ર હાલના પક્ષકારો અથવા નિર્ણય આપનારા ન્યાયાધીશો પૂરતો મર્યાદિત ન રહે, પરંતુ આગળની પરિસ્થિતિઓમાં પણ તેનો કાનૂની પ્રભાવ રહે.

સોલિસિટર જનરલની દલીલ પર જસ્ટિસ દત્તાની ટકોર

સુનાવણી દરમિયાન સોલિસિટર જનરલ તરફથી એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે આ મામલો જજોની નિમણૂક જજોની પસંદગી સાથે સરખાવી શકાય છે.

આ દલીલ પર જસ્ટિસ દત્તાએ અસહમતિ વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે જજ દ્વારા જ જજોની નિમણૂક થાય છે તેવી ધારણા યોગ્ય નથી અને આ દલીલને સ્વીકારી શકાય નહીં.

2023ના કાયદા હેઠળ શું બદલાયું?

2023નો કાયદો ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક માટેની પ્રક્રિયાને કાયદાકીય માળખું આપે છે. આ કાયદા પહેલાં લાંબા સમય સુધી ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક અંગે વિગતવાર સંસદીય કાયદો નહોતો. 2023માં સુપ્રીમ કોર્ટના અનુપ બરનવાલ કેસ પછી સંસદે આ પ્રક્રિયા માટે કાયદો બનાવ્યો હતો.

નવા કાયદા હેઠળ પસંદગી સમિતિમાં વડાપ્રધાન, એક કેન્દ્રીય કેબિનેટ મંત્રી અને લોકસભામાં વિપક્ષના નેતાનો સમાવેશ થાય છે. આ રચનાને લઈને જ કાયદાને પડકારતી અરજીઓમાં મુખ્ય બંધારણીય પ્રશ્નો ઊભા કરવામાં આવ્યા છે.

હવે બંધારણીય બેન્ચ સમક્ષ શું થશે?

મામલો બંધારણીય બેન્ચ સમક્ષ પહોંચ્યા બાદ હવે મોટી બેન્ચ 2023ના કાયદાની બંધારણીય માન્યતા સહિત સંબંધિત કાનૂની પ્રશ્નોની તપાસ કરી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટના બંધારણીય બેન્ચમાં સામાન્ય રીતે ઓછામાં ઓછા પાંચ જજ હોય છે.

આ કેસનો અંતિમ નિર્ણય ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક માટેની વર્તમાન કાયદાકીય વ્યવસ્થા પર અસર કરી શકે છે. જોકે, કાયદાની અંતિમ બંધારણીય માન્યતા અંગેનો નિર્ણય બંધારણીય બેન્ચની આગળની સુનાવણી અને ચુકાદા બાદ જ સ્પષ્ટ થશે.

ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા અંગે ચર્ચા

ચૂંટણી પંચની નિમણૂક પ્રક્રિયા છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી કાનૂની અને જાહેર ચર્ચાનો મહત્વપૂર્ણ વિષય રહી છે. અરજદારો તરફથી નિમણૂક પ્રક્રિયામાં વધુ સંસ્થાકીય સ્વતંત્રતા અંગે દલીલો કરવામાં આવી છે, જ્યારે કેન્દ્ર સરકારે 2023ના કાયદાની બંધારણીય માન્યતાનો બચાવ કર્યો છે.

સુપ્રીમ કોર્ટ હવે મોટી બેન્ચ સમક્ષ આ કાયદા અને તેની નિમણૂક વ્યવસ્થાને લગતા બંધારણીય પ્રશ્નો પર વિચાર કરશે.